หากแปลความหมายตรงตัวในพจนานุกรมมักแปลได้ว่า “น่าเสียดาย” หรือ “ช่างสิ้นเปลือง” ทว่าในบริบททางวัฒนธรรมญี่ปุ่น คำนี้มีความหมายลึกซึ้งเกินกว่าเพียงแค่ความรู้สึกหวงแหนสิ่งของ แต่เป็นปรัชญาการใช้ชีวิตที่ผสมผสานความเคารพต่อธรรมชาติ ความตระหนักรู้ในคุณค่าของทรัพยากร และความกตัญญูต่อหยาดเหงื่อของผู้สร้างสรรค์
รากเหง้าทางพุทธศาสนาและวิถีชินโต
คำว่า Mottainai มีที่มาจากคำว่า “Mottai” (物体) ในภาษาพุทธศาสนานิกายเซน ซึ่งหมายถึง สภาพความเป็นจริง แก่นแท้ หรือความศักดิ์สิทธิ์ที่สถิตอยู่ในทุกสรรพสิ่ง เมื่อรวมกับคำปฏิเสธ “Nai” (無い) จึงหมายถึง “การสูญเสียคุณค่าหรือแก่นแท้ดั้งเดิมไป”
เมื่อผสานเข้ากับความเชื่อในลัทธิชินโตที่มองว่าทุกสิ่งตามธรรมชาติ ตั้งแต่ต้นไม้ เมล็ดข้าว ไปจนถึงเครื่องใช้ ล้วนมีจิตวิญญาณสถิตอยู่ (Kami) การใช้ทรัพยากรอย่างทิ้งๆ ขว้างๆ จึงไม่ต่างจากการทำลายความศักดิ์สิทธิ์และไม่ให้เกียรติธรรมชาติ วลีนี้จึงเป็นเสมือนเสียงเตือนสติให้เราหยุดคิดก่อนที่จะละเลยหรือทอดทิ้งสิ่งใดสิ่งหนึ่ง
Mottainai ในวิถีชีวิตประจำวันของญี่ปุ่น
จิตวิญญาณแห่ง Mottainai ฝังรากลึกอยู่ในกิจวัตรที่คนญี่ปุ่นได้รับการปลูกฝังมาตั้งแต่เยาว์วัย
- บนโต๊ะอาหาร
เด็กญี่ปุ่นมักถูกสอนให้ทานอาหารจนหมดจาน ไม่เหลือข้าวแม้แต่เมล็ดเดียว เพราะข้าวแต่ละเมล็ดคือผลผลิตจากความเหนื่อยยากของชาวนาและแสงแดดจากผืนแผ่นดิน - ศิลปะคินสึงิ (Kintsugi)
ศาสตร์แห่งการซ่อมแซมเครื่องปั้นดินเผาที่แตกร้าวด้วยยางรักผสมผงทองคำ แทนที่จะทิ้งถ้วยชามที่แตกหัก คนญี่ปุ่นกลับซ่อมแซมและขับเน้นร่องรอยแตกนั้นให้กลายเป็นความงามอันมีเอกลักษณ์ - ผ้าฟุโรชิกิ (Furoshiki)
ศิลปะการใช้ผ้าผืนสี่เหลี่ยมผืนเดียวในการห่อหุ้มสิ่งของ พกพา หรือส่งของขวัญ ซึ่งสามารถนำกลับมาซัก พับเก็บ และใช้ซ้ำได้นับครั้งไม่ถ้วนโดยไม่ต้องพึ่งพาถุงพลาสติกแบบใช้แล้วทิ้ง - เสื้อผ้าโบโร (Boro)
การนำเศษผ้าเก่ามาเย็บปะต่อซ้อนกันหลายๆ ชั้นเพื่อซ่อมแซมเสื้อผ้าที่ขาดวิ่น ใช้งานต่อได้ยาวนานจนตกทอดสู่รุ่นลูกหลาน
จากคำพื้นถิ่นสู่การขับเคลื่อนระดับโลก
ในปี 2004 วังการี มาทาย (Wangari Maathai) นักสิ่งแวดล้อมชาวเคนยาและเจ้าของรางวัลโนเบลสาขาสันติภาพ ได้เดินทางไปเยือนประเทศญี่ปุ่น และรู้สึกประทับใจกับคำว่า Mottainai เป็นอย่างมาก เธอระบุว่านี่คือคำศัพท์ที่ทรงพลังที่สุด เพราะครอบคลุมหลักการ 4R ไว้อย่างครบถ้วนในคำเดียว
- Reduce (ลดการสร้างขยะ)
- Reuse (นำกลับมาใช้ซ้ำ)
- Recycle (แปรรูปนำกลับมาใช้ใหม่)
- Respect (ความเคารพต่อสิ่งแวดล้อมและทรัพยากร)
วังการี มาทาย ได้นำคำนี้ไปรณรงค์ต่อในเวทีสหประชาชาติ (UN) เพื่อผลักดันให้ Mottainai กลายเป็นแนวคิดสากลในการอนุรักษ์สิ่งแวดล้อมและความยั่งยืนของโลก
บทเรียนร่วมสมัยในยุคบริโภคนิยม
ในโลกปัจจุบันที่ขับเคลื่อนด้วยการบริโภคแบบฉับไว สินค้าถูกออกแบบมาให้เปลี่ยนบ่อย และขยะอิเล็กทรอนิกส์เพิ่มขึ้นมหาศาล ปรัชญา Mottainai จึงไม่ใช่เรื่องของการประหยัดแบบตระหนี่ถี่เหนียว แต่คือ “ความฉลาดในการบริโภค”
การตระหนักถึง Mottainai เริ่มต้นได้ง่าย ๆ จากการเลือกซื้อของที่มีคุณภาพเพื่อใช้งานให้ยาวนาน ซ่อมแซมสิ่งของก่อนตัดสินใจซื้อใหม่ และตระหนักว่าทรัพยากรทุกชิ้นบนโลกใบนี้ล้วนมีวันหมดลง การมอบเกียรติให้กับสิ่งของที่เราครอบครอง จึงเป็นก้าวแรกที่สำคัญที่สุดในการดูแลรักษาโลกใบนี้ให้ยั่งยืน