ในชีวิตประจำวัน เรามักพบช่วงเวลาที่เผลอปล่อยตัวปล่อยใจให้ติดพันอยู่กับเรื่องราว ความรู้สึก หรือปัญหาบางอย่างซ้ำไปซ้ำมา ราวกับว่าจิตใจถูกดึงดูดให้จมลงไปในห้วงลึกของความคิด ในทางจิตวิทยา พฤติกรรมหรือภาวะเช่นนี้ตรงกับคำว่า “จมจ่อม” ซึ่งมีทั้งมุมมองที่ช่วยให้มนุษย์สร้างสรรค์ผลงานชิ้นเอก และมุมมองที่อาจฉุดรั้งจิตใจให้ดิ่งลงสู่ความเครียดเรื้อรัง
สองขั้วของความจมจ่อม: สร้างสรรค์ vs วิตกกังวล
ในทางจิตวิทยา ภาวะการจดจ่อหรือจมดิ่งกับสิ่งใดสิ่งหนึ่งสามารถแบ่งออกเป็น 2 รูปแบบหลักที่มีผลลัพธ์ต่างกันอย่างสิ้นเชิง
- Deep Immersion (การจมจ่อมเชิงสร้างสรรค์)
คล้ายกับแนวคิดเรื่อง Flow State (สภาวะลื่นไหล) ที่คิดค้นโดย Mihaly Csikszentmihalyi เมื่อเราจมจ่อมอยู่กับการทำงาน การแก้ปัญหาทางเทคนิค หรืองานอดิเรกที่ท้าทาย สมองจะตัดสิ่งเร้าภายนอกออกไป- ผลลัพธ์
เพิ่มประสิทธิภาพการทำงานขั้นสูง เกิดนวัตกรรม และสร้างความอิ่มเอมใจอย่างลึกซึ้ง
- ผลลัพธ์
- Rumination (การจมจ่อมเชิงลบ)
คือการครุ่นคิดวนเวียนอยู่กับเรื่องเดิมซ้ำๆ มักเกิดขึ้นกับความผิดพลาดในอดีต ความกังวลในอนาคต หรือปมความสัมพันธ์- ผลลัพธ์
เพิ่มระดับฮอร์โมนความเครียด (Cortisol) เหนื่อยล้าทางจิตใจ และนำไปสู่ภาวะซึมเศร้าหรือความวิตกกังวล
- ผลลัพธ์
ทำไมสมองถึงชอบ “จมจ่อม”?
เบื้องหลังพฤติกรรมนี้ สมองของเรามีกลไกที่เรียกว่า Default Mode Network (DMN) ซึ่งจะทำงานอย่างแข็งขันเมื่อเราไม่ได้โฟกัสกับโลกภายนอก แต่มันหันมาประมวลผลเรื่องราวเกี่ยวกับตัวเอง ความทรงจำ และการคาดการณ์อนาคต
เมื่อเราเผชิญกับปัญหาที่ยังแก้ไม่ตก สมองจะพยายามหาทางออกโดยอัตโนมัติผ่านเครือข่ายนี้ หากควบคุมไม่ดี DMN จะพาเราวนอยู่ในเขาวงกตแห่งความคิดเชิงลบ ยิ่งคิดก็ยิ่งเครียด ยิ่งเครียดก็ยิ่งหาทางออกไม่เจอ กลายเป็นวงจรอุบาทว์ (Vicious Cycle) ที่สลัดออกได้ยาก
วิธีเปลี่ยน “ความจมจ่อมเชิงลบ” ให้เป็นพลังเชิงบวก
หากคุณพบว่าตัวเองกำลังจมจ่อมกับเรื่องที่บั่นทอนจิตใจ ลองใช้เทวัญทางจิตวิทยาเหล่านี้เพื่อดึงสติกลับมา
- กำหนดเวลาให้สมองคิด (Scheduled Worry Time)
แทนที่จะปล่อยให้ความคิดลบไหลเวียนตลอดทั้งวัน ให้ลองตั้งเวลาเฉพาะกิจ เช่น วันละ 15 นาที เพื่อทบทวนและเขียนปัญหาเหล่านั้นออกมาเป็นลายลักษณ์อักษร เมื่อหมดเวลา ให้ปิดสมุดและหยุดคิดทันที - ใช้การลงมือทำเพื่อตัดวงจร (Behavioral Activation)
เมื่อรู้ตัวว่ากำลังจมดิ่ง ให้เปลี่ยนอิริยาบถทันที เช่น ลุกไปเดินยืดเส้นยืดสาย จัดระเบียบโต๊ะทำงาน หรือเปลี่ยนไปทำกิจกรรมที่ใช้แรงกายเล็กน้อย เพื่อดึงการทำงานของสมองกลับมาสู่โลกปัจจุบัน - ตั้งคำถามเชิงรุกแทนการวนลูป
เปลี่ยนคำถามจาก “ทำไมเรื่องนี้ต้องเกิดขึ้นกับฉัน?” (ซึ่งนำไปสู่ความรู้สึกเป็นเหยื่อ) เป็น “เราจะแก้ไขหรือเรียนรู้อะไรจากสถานการณ์นี้ได้บ้าง?” (ซึ่งกระตุ้นการทำงานของสมองส่วนหน้าในการแก้ปัญหา)
การจมจ่อมไม่ใช่เรื่องเลวร้ายเสมอไป หากเรารู้จักเลือกทิศทางให้ถูกที่ ถูกเวลา และกับเรื่องที่สร้างคุณค่า ความนิ่งงันภายในจิตใจนั้นอาจกลายเป็นพลังขับเคลื่อนที่ทรงพลังที่สุดของคุณเองครับ
อ่านเพิ่มเติม