เจาะลึกอำนาจสอบสวนคดีความผิดนอกราชอาณาจักรตาม ประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญา มาตรา 20 ว่าอัยการสูงสุดและพนักงานสอบสวนทำงานร่วมกันอย่างไร

ในคดีความผิดซึ่งมีโทษตามกฎหมายไทย แต่ได้กระทำลงนอกราชอาณาจักรไทย (เช่น ความผิดตาม ป.อาญา มาตรา 7, 8, 9 หรือความผิดตามกฎหมายเฉพาะ เช่น พ.ร.บ. ป้องกันและปราบปรามการค้ามนุษย์ฯ) กฎหมายวิธีพิจารณาความอาญาไม่อาจใช้ระบบพนักงานสอบสวนตามท้องที่ปกติได้ ประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญา มาตรา 20 จึงสถาปนาให้ “อัยการสูงสุด (อสส.) หรือผู้รักษาการแทน” ดำรงตำแหน่งเป็น “พนักงานสอบสวนผู้รับผิดชอบ” โดยตำแหน่ง

กลไกนี้ทำให้การทำงานร่วมกันระหว่างพนักงานอัยการและพนักงานสอบสวน (ตำรวจ/DSI) มีโครงสร้างและลำดับขั้นตอนเฉพาะตัวที่ต่างจากคดีในประเทศโดยสิ้นเชิง

1. โครงสร้างอำนาจหน้าที่ตาม ป.วิ.อ. มาตรา 20 วรรคหนึ่ง

ตามตัวบทกฎหมาย อำนาจการสอบสวนถูกแบ่งออกเป็น 2 แนวทาง

Plain Text

<code>                     [คดีความผิดนอกราชอาณาจักร]
                                  │
                 อัยการสูงสุด (เป็นพนักงานสอบสวนผู้รับผิดชอบ)
                                  │
        ┌─────────────────────────┴─────────────────────────┐
        ▼                                                   ▼
 [กรณีที่ 1: มอบหมายพนักงานสอบสวน]           [กรณีที่ 2: ทำการสอบสวนร่วมกัน]
 มอบหมายพนักงานอัยการ หรือ                   อัยการสูงสุด (หรือผู้ที่ได้รับมอบหมาย) 
 พนักงานสอบสวนคนใดคนหนึ่งให้ทำการสอบสวน      ลงไปทำการสอบสวนร่วมกับพนักงานสอบสวน
 (มักมอบหมาย บช.ก., บช.สอท. หรือ DSI)      (Co-investigation)

• อัยการสูงสุดเป็นผู้กำกับทิศทาง
  อัยการสูงสุดไม่ได้มีบทบาทเพียงแค่ “ตรวจสำนวนสั่งฟ้อง” เหมือนคดีทั่วไป แต่มีสถานะเป็นหัวหน้าพนักงานสอบสวนตั้งแต่ชั้นรวบรวมพยานหลักฐาน
• การมอบหมายต้องเป็นทางการ
  พนักงานสอบสวนตำรวจไม่มีอำนาจริเริ่มสรุปสำนวนส่งฟ้องเองได้โดยพลการ หากยังไม่ได้รับหนังสือคำสั่งมอบหมายจากอัยการสูงสุด

2. อำนาจ “การสอบสวนเบื้องต้น” เมื่อมีเหตุฉุกเฉิน (มาตรา 20 วรรคสอง)

ในทางปฏิบัติ ระหว่างที่รอให้อัยการสูงสุดพิจารณาและมีคำสั่งมอบหมาย ผู้ต้องหาอาจหลบหนี หรือพยานหลักฐานอาจถูกทำลาย มาตรา 20 วรรคสอง จึงวางข้อยกเว้นฉุกเฉินไว้

เงื่อนไข
ในระหว่างที่ยังไม่ได้รับมอบหมายจากอัยการสูงสุด หากมีเหตุจำเป็นเร่งด่วน พนักงานสอบสวนแห่งท้องที่ต่อไปนี้มีอำนาจ “ทำการสอบสวนไปพลางก่อนได้เฉพาะที่จำเป็น”

1. ท้องที่ที่ ผู้ต้องหาถูกจับ
2. ท้องที่ที่ ผู้ต้องหามีที่อยู่ ในราชอาณาจักร
3. ท้องที่ที่ พบการกระทำความผิด (กรณีเกี่ยวเนื่อง)

• สิ่งที่ทำได้ไปพลางก่อน
  จับกุมผู้ต้องหา, ยึดของกลาง, อายัดบัญชีธนาคาร, ตรวจสถานที่เกิดเหตุ, หรือสอบปากคำพยานที่กำลังจะเดินทางออกนอกประเทศ
• สิ่งที่ทำไม่ได้
  สรุปสำนวนการสอบสวนและมีความเห็นสั่งฟ้อง/ไม่ฟ้อง (ต้องรอคำสั่งมอบหมายและส่งสำนวนให้อัยการสูงสุดเป็นผู้ชี้ขาดเท่านั้น)

3. กระบวนการทำงานร่วมกันในทางปฏิบัติ (Workflow)

Plain Text

[รับเรื่องร้องทุกข์/จับกุม]
         │
         ▼
[พนักงานสอบสวนทำรายงานเสนอผ่าน ตร./DSI ไปยังสำนักงานอัยการสูงสุด (สำนักงานการสอบสวน)]
         │
         ▼
[อัยการสูงสุดพิจารณาออกคำสั่งมอบหมาย (Appointment Order)]
         │
 ┌───────┴─────────────────────────────────────────────────┐
 │                                                         │
 ▼                                                         ▼
[แบบมอบหมายตำรวจทำฝ่ายเดียว]              [แบบอัยการเข้าร่วมสอบสวน (พบบ่อยในคดีซับซ้อน)]
- ตำรวจรวบรวมพยานหลักฐาน                  - ตั้งคณะพนักงานสอบสวนร่วม (Joint Investigation)
- ส่งสำนวนให้อัยการสูงสุดชี้ขาด           - อัยการร่วมวางแผน ซักถามพยาน ตรวจพยานหลักฐาน
 └───────────────────────┬─────────────────────────────────┘
                         ▼
        [สรุปสำนวนส่งให้อัยการสูงสุดชี้ขาดสั่งคดี]

• การประสานงานขอพยานหลักฐานต่างประเทศ (MLAT)
  หากคดีจำเป็นต้องขอพยานหลักฐานจากต่างประเทศ (เช่น ข้อมูลเซิร์ฟเวอร์, ประวัติทางการเงินข้ามชาติ) อัยการสูงสุดในฐานะ “ผู้ประสานงานกลาง” (Central Authority) ตาม พ.ร.บ. ความร่วมมือระหว่างประเทศในเรื่องทางอาญา พ.ศ. 2535 จะเป็นผู้ลงนามส่งหนังสือขอความช่วยเหลือ (Letter of Request) ไปยังรัฐบาลต่างประเทศโดยตรงตามที่พนักงานสอบสวนร้องขอ

4. ปัญหาข้อกฎหมายและผลกระทบหากปฏิบัติผิดขั้นตอน

ความเคร่งครัดของ ป.วิ.อ. มาตรา 20 ส่งผลให้เกิดแนวคำพิพากษาศาลฎีกาที่วางบรรทัดฐานสำคัญหลายประการ

• การสอบสวนมิชอบ = อัยการไม่มีอำนาจฟ้อง (ป.วิ.อ. มาตรา 120)
  หากพนักงานสอบสวนทำการสอบสวนเสร็จสิ้นและทำความเห็นสั่งฟ้องส่งไปยังพนักงานอัยการ โดยที่ ไม่เคยส่งเรื่องให้อัยการสูงสุดมีคำสั่งมอบหมาย ถือว่าเป็นการสอบสวนโดยไม่มีอำนาจ ส่งผลให้ “การสอบสวนนั้นเสียไปทั้งหมด” และพนักงานอัยการจะไม่มีอำนาจยื่นฟ้องผู้ต้องหาต่อศาล
• การสอบสวนร่วมกันไม่ได้แปลว่าตำรวจหมดอำนาจ
  การที่อัยการสูงสุดเข้าร่วมสอบสวน ไม่ได้ตัดอำนาจทั่วไปของพนักงานสอบสวนในการรวบรวมพยาน แต่เป็นการบูรณาการทางกฎหมายเพื่อป้องกันข้อบกพร่องในสำนวน
• การส่งสำนวนขั้นสุดท้าย
  เมื่อพนักงานสอบสวนผู้ได้รับมอบหมายทำการสอบสวนเสร็จสิ้น จะต้องส่งสำนวนพร้อมความเห็นไปยัง อัยการสูงสุดโดยตรง (ไม่ใช่ส่งไปยังพนักงานอัยการศาลชั้นต้นทั่วไป) เพื่อให้อัยการสูงสุดหรือรองอัยการสูงสุดที่ได้รับมอบหมายเป็นผู้ออกคำสั่ง “ฟ้อง” หรือ “ไม่ฟ้อง” เด็ดขาด

มาตรา 20 จึงไม่ใช่เพียงระเบียบบริหารงานธุรการ แต่เป็น หลักประกันความรอบคอบในระดับชาติ เนื่องจากคดีความผิดนอกราชอาณาจักรมักเกี่ยวข้องกับความสัมพันธ์ระหว่างประเทศ กฎหมายระหว่างประเทศ และขั้นตอนพยานหลักฐานที่ซับซ้อนกว่าคดีอาญาทั่วไป