ในประวัติศาสตร์การเมืองและกฎหมายโลก หากต้องระบุเอกสารที่เป็นจุดเปลี่ยนสำคัญในการเปลี่ยนผ่านอำนาจเบ็ดเสร็จของกษัตริย์ไปสู่หลักนิติธรรมสากล แมกนาคาร์ตา (Magna Carta) หรือ “มหากฎบัตร” (The Great Charter) ที่ลงนามในปี ค.ศ. 1215 ย่อมยืนอยู่แถวหน้าเสมอในฐานะหมุดหมายสำคัญแห่งเสรีภาพ
จุดเริ่มต้น: ความตึงเครียดในรัชสมัยพระเจ้าจอห์น
ต้นกำเนิดของแมกนาคาร์ตาไม่ได้เริ่มต้นจากแนวคิดประชาธิปไตยอันสวยหรู หากแต่เกิดจาก ความขัดแย้งเชิงอำนาจและผลประโยชน์ ระหว่างกษัตริย์กับกลุ่มขุนนางศักดินา (Barons)
ในรัชสมัยของ พระเจ้าจอห์น (King John of England) พระองค์ทรงเผชิญกับวิกฤตหลายด้าน ทั้งความล้มเหลวในการทำสงครามกับฝรั่งเศสจนสูญเสียดินแดนบรรพบุรุษ ความขัดแย้งรุนแรงกับคริสตจักรโรมันคาทอลิกจนถูกตัดขาดจากศาสนา และปัญหาการคลัง เพื่อหาเงินมาทำสงคราม พระองค์จึงทรงใช้อำนาจตามอำเภอใจ
- ขึ้นภาษีและเรียกเก็บส่วยรูปแบบต่าง ๆ จากขุนนางอย่างหนัก
- ยึดที่ดินและทรัพย์สินของขุนนางโดยไม่มีการไต่สวน
- แทรกแซงกระบวนการยุติธรรมตามพระทัยชอบ
ความกดดันดังกล่าวทำให้กลุ่มขุนนางรวมตัวกันก่อกบฏและยกกองกำลังเข้ายึดกรุงลอนดอน บีบให้พระเจ้าจอห์นต้องยอมเจรจา ทั้งสองฝ่ายได้นัดพบกันที่ทุ่ง รันนีมีด (Runnymede) ริมแม่น้ำเทมส์ เมื่อวันที่ 15 มิถุนายน ค.ศ. 1215 เพื่อประทับตราพระราชลัญจกรลงในข้อตกลงที่ต่อมาถูกเรียกว่า Magna Carta
สาระสำคัญ: การลิดรอนอำนาจเบ็ดเสร็จ
แม้ข้อบทส่วนใหญ่ในทั้งหมด 63 ข้อจะว่าด้วยเรื่องสิทธิในที่ดินศักดินา ภาษี และข้อพิพาทเกี่ยวกับป่าสงวนของกษัตริย์ แต่มีหลักการสำคัญที่สั่นสะเทือนระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์ยุคนั้นอย่างยิ่ง
- ไม่มีใครอยู่เหนือกฎหมาย (The Rule of Law)
กษัตริย์ไม่ได้มีอำนาจล้นพ้นจากสวรรค์ แต่ต้องผูกพันและปฏิบัติตามกฎหมายจารีตประเพณีเช่นเดียวกับคนทั่วไป - การจัดเก็บภาษีต้องได้รับความยินยอม (No Taxation Without Representation)
การเรียกเก็บภาษีพิเศษนอกเหนือจากธรรมเนียมปฏิบัติต้องผ่านการปรึกษาหารือและได้รับความเห็นชอบจาก “สภาขุนนางใหญ่” (The Great Council) ซึ่งเป็นจุดตั้งต้นของระบบรัฐสภาอังกฤษในเวลาต่อมา - การพิจารณาคดีอย่างเป็นธรรม (Due Process of Law)
ปรากฏอย่างเด่นชัดใน ข้อบทที่ 39 อันโด่งดัง:“ไม่มีบุรุษเสรีคนใดจักต้องถูกจับกุม กักขัง ริบทรัพย์สิน นอกกฎหมาย หรือถูกเนรเทศ… เว้นแต่จะเป็นไปตามคำพิพากษาอันชอบด้วยกฎหมายของบุคคลผู้มีฐานะทัดเทียมกัน (peer) หรือโดยกฎหมายแห่งแผ่นดิน”
บทบัญญัตินี้กลายเป็นรากฐานของสิทธิมนุษยชน คุ้มครองปัจเจกชนจากการถูกลงโทษตามอำเภอใจ และพัฒนามาสู่ระบบลูกขุน (Trial by Jury) รวมถึงหมายสั่งเรียกตัวบุคคล (Habeas Corpus)
มรดกและอิทธิพลต่อโลกสมัยใหม่
ในแง่ของผลสัมฤทธิ์ ณ ขณะนั้น แมกนาคาร์ตา ค.ศ. 1215 แทบจะล้มเหลวในทันที พระเจ้าจอห์นทรงขอให้สมเด็จพระสันตะปาปาอินโนเซนต์ที่ 3 ประกาศยกเลิกกฎบัตรนี้ภายในเวลาไม่กี่เดือน จนเกิดสงครามขุนนางครั้งแรกขึ้น ทว่าหลังจากพระเจ้าจอห์นสวรรคต กฎบัตรนี้ถูกนำมาปรับปรุงและประกาศใช้อีกหลายครั้งในรัชสมัยของพระเจ้าเฮนรีที่ 3 และพระเจ้าเอ็ดเวิร์ดที่ 1 จนกลายเป็นส่วนหนึ่งของกฎหมายลายลักษณ์อักษรแห่งอังกฤษ
ในศตวรรษต่อมา แนวคิดของแมกนาคาร์ตาถูกหยิบยกมาอ้างอิงและพัฒนาต่อ
- การปฏิวัติรุ่งโรจน์ (Glorious Revolution) และการตรา พระราชบัญญัติสิทธิ ค.ศ. 1689 (English Bill of Rights)
- การร่าง คำประกาศอิสรภาพและรัฐธรรมนูญแห่งสหรัฐอเมริกา (1787) โดยเฉพาะบทแก้ไขเพิ่มเติมว่าด้วยหลัก Due Process
- ปฏิญญาสากลว่าด้วยสิทธิมนุษยชน ค.ศ. 1948 (Universal Declaration of Human Rights) ขององค์การสหประชาชาติ ซึ่ง เอลินอร์ รูสเวลต์ เคยเปรียบเปรยว่าเป็น “แมกนาคาร์ตาระดับสากลของมนุษยชาติ”
แม้แรงผลักดันแรกเริ่มจะเกิดจากการปกป้องผลประโยชน์ของชนชั้นขุนนาง แต่หลักการพื้นฐานที่ยืนยันว่า “ความยุติธรรมต้องไม่ถูกซื้อขาย ละเลย หรือปฏิเสธ” และ “ผู้ปกครองต้องอยู่ใต้กฎหมาย” ได้กลายเป็นเสาเข็มที่ค้ำจุนระบอบนิติรัฐและเสรีภาพของพลเมืองทั่วโลกมานานกว่าแปดศตวรรษ