หินพัมมิส (Pumice Stone) หรือที่คนไทยมักเรียกว่า หินภูเขาไฟ คือหินอัคนีพุ (Extrusive igneous rock) ที่มีน้ำหนักเบาและมีเอกลักษณ์เฉพาะตัว โดดเด่นด้วยเนื้อสัมผัสที่มีรูพรุนละเอียดคล้ายฟองน้ำ เป็นหนึ่งในวัสดุธรรมชาติที่ถูกนำมาประยุกต์ใช้ในชีวิตประจำวัน เกษตรกรรม และอุตสาหกรรมอย่างแพร่หลาย
กำเนิดของหินพัมมิส
หินพัมมิสเกิดขึ้นจากเหตุการณ์ภูเขาไฟระเบิดอย่างรุนแรง เมื่อลาวาที่มีปริมาณก๊าซและน้ำละลายอยู่สูงถูกพ่นออกมาสู่ชั้นบรรยากาศ ความดันที่ลดลงอย่างรวดเร็วทำให้ก๊าซภายในลาวาขยายตัวกลายเป็นฟองแก๊สจำนวนมหาศาล ขณะเดียวกันลาวาที่มีซิลิกาสูงก็เย็นตัวลงอย่างฉับพลันจนฟองแก๊สเหล่านั้นติดค้างอยู่ภายในเนื้อหิน ส่งผลให้ได้โครงสร้างที่มีรูพรุนเชื่อมโยงกัน และมีความหนาแน่นต่ำมากจนสามารถลอยน้ำได้ในระยะแรก
คุณสมบัติเด่นทางกายภาพและเคมี
- น้ำหนักเบาและมีรูพรุนสูง
ภายในเต็มไปด้วยโพรงอากาศขนาดเล็ก ช่วยระบายอากาศและกักเก็บความชื้นได้ดี - ความคงทน ไม่ยุบตัว
มีความแข็งแรงทางกายภาพ ไม่เน่าเปื่อยหรือย่อยสลายเหมือนอินทรียวัตถุทั่วไป - ค่า pH ค่อนข้างเป็นกลาง
ไม่ทำปฏิกิริยารุนแรงกับสภาพแวดล้อม ปลอดภัยต่อพืชและสัตว์น้ำ - อุดมด้วยแร่ธาตุ
มีองค์ประกอบหลักเป็นซิลิกา (Silica) รวมถึงแร่ธาตุรองอื่น ๆ จากลาวาภูเขาไฟ
การนำไปใช้ประโยชน์ในด้านต่าง ๆ
ด้านการเกษตรและการปลูกพืช
- วัสดุผสมดินปลูก
นิยมผสมลงในดินสำหรับปลูกไม้ฟอกอากาศ แคคตัส ไม้อวบน้ำ และบอนไซ เพื่อช่วยเพิ่มช่องว่างในดิน ป้องกันดินแน่น และระบายน้ำได้ดีเยี่ยม ลดปัญหารากเน่า - รองก้นกระถาง
ช่วยให้น้ำระบายออกทางก้นกระถางได้สะดวกโดยไม่ทำให้ดินอุดตัน - วัสดุปลูกไร้ดิน (Hydroponics)
ใช้ยึดรากพืชเนื่องจากสะอาด ปลอดเชื้อโรค และอุ้มสารอาหารได้ดี
ด้านการเลี้ยงสัตว์น้ำและระบบกรอง
- รูพรุนนับล้านในเนื้อหินทำหน้าที่เป็นที่อยู่อาศัยชั้นดีสำหรับ แบคทีเรียกลุ่มที่มีประโยชน์ (Nitrifying bacteria) ซึ่งทำหน้าที่ย่อยสลายของเสีย แอมโมเนีย และไนไตรต์ในตู้ปลาหรือบ่อปลาคาร์ป ช่วยให้น้ำใสสะอาดและรักษาสมดุลของระบบนิเวศน้ำ
ด้านความงามและการดูแลสุขอนามัย
- นำมาตัดแต่งเป็นก้อนขัดผิว โดยเฉพาะบริเวณส้นเท้าที่แห้งกร้าน เพื่อช่วยผลัดเซลล์ผิวหนังที่ตายแล้วออกอย่างอ่อนโยนโดยไม่ทำร้ายผิว
ด้านอุตสาหกรรมและงานขัด
- บดเป็นผงละเอียดเพื่อใช้เป็นส่วนผสมของผงขัดในยาสีฟัน สบู่สครับ หรือน้ำยาทำความสะอาดคราบฝังลึก
- ใช้ในกระบวนการซักฟอกผ้ายีนส์ (Stone-washed jeans) เพื่อสร้างรอยเฟดและทำให้เนื้อผ้านุ่มขึ้นตามธรรมชาติ
ข้อแนะนำในการใช้งาน
ก่อนนำหินพัมมิสไปใช้งาน ไม่ว่าจะเพื่อการปลูกต้นไม้หรือใส่ในตู้ปลา ควรนำไปล้างน้ำสะอาดหลาย ๆ รอบ เพื่อชะล้างฝุ่นผงละเอียดที่ติดมากับกระบวนการบดและขนส่ง สำหรับการใช้ในตู้ปลาหรือบ่อกรอง แนะนำให้แช่น้ำทิ้งไว้ล่วงหน้าเพื่อให้หินอิ่มน้ำและจมตัวลงได้ง่ายขึ้น