เปรียบเทียบแนวคิดระหว่าง Léon Duguit (ทฤษฎีบริการสาธารณะ) กับ Maurice Hauriou (ทฤษฎีสถาบัน / L’institution) ในกฎหมายมหาชนฝรั่งเศส

การถกเถียงระหว่าง เลอง ดูกีต์ (Léon Duguit) แห่งสำนักบอร์โดซ์ (École de Bordeaux) และ โมริส โอรีอู (Maurice Hauriou) แห่งสำนักตูลูส (École de Toulouse) ถือเป็น “ศึกแห่งศตวรรษ” ทางนิติปรัชญาและกฎหมายมหาชนฝรั่งเศสช่วงต้นศตวรรษที่ 20 ทั้งสองพยายามหาคำตอบว่า อะไรคือหัวใจและเกณฑ์ชี้ขาดของการมีอยู่ของกฎหมายปกครองและรัฐ แต่วางอยู่บนรากฐานทางปรัชญาที่แทบจะตรงข้ามกัน

ฐานรากทางปรัชญาและมุมมองต่อ “รัฐ”

• Léon Duguit (ปฏิฐานนิยมทางสังคมวิทยา – Sociological Positivism)
  • มองจากล่างขึ้นบน (Bottom-Up)
    ดูกีต์ปฏิเสธสิ่งที่เป็นนามธรรมทั้งหมด รัฐไม่ใช่บุคคลที่มีเจตจำนงของตัวเอง (No legal personality) เป็นเพียงกลุ่มคนที่กุมอำนาจปกครอง
  • ศูนย์กลางคือ “ภารกิจ”
    รัฐไม่ได้มีอำนาจสั่งการตามอำเภอใจ แต่มีความชอบธรรมได้เพียงเพราะมี “หน้าที่” จัดทำบริการสาธารณะเพื่อค้ำจุนความสมานฉันท์ของสังคม (Social Solidarity)
• Maurice Hauriou (ปรัชญาสถาบันนิยม – Institutionalism / Neo-Thomism)
  • มองผ่านโครงสร้างองค์กร (Organic & Structural)
    โอรีอูเชื่อมั่นว่า รัฐมีสถานะเป็นบุคคลตามกฎหมายจริงผ่านแนวคิด “สถาบัน” (L’Institution)
  • ศูนย์กลางคือ “อำนาจและระเบียบ”
    รัฐไม่ใช่แค่กลุ่มปัจเจกบุคคลที่รวมกันชั่วคราว แต่เป็นโครงสร้างที่มีชีวิต มีเป้าหมายชี้นำ และมีความต่อเนื่องข้ามยุคสมัยที่เหนือกว่าตัวบุคคล

เกณฑ์ชี้ขาดของกฎหมายปกครอง: “บริการสาธารณะ” vs “เอกสิทธิ์ทางอำนาจ”

ประเด็นที่ทั้งสองปะทะกันรุนแรงที่สุด คือการนิยามว่า สิ่งใดทำให้คดีหนึ่งต้องขึ้นศาลปกครองแทนที่จะเป็นศาลยุติธรรมทั่วไป

• เกณฑ์ของ Duguit: ภารกิจบริการสาธารณะ (Service Public)
  • ดูกีต์ถือว่า กิจกรรมใดก็ตามที่เป็นการจัดทำบริการสาธารณะ ย่อมตกอยู่ภายใต้บังคับของกฎหมายปกครองโดยอัตโนมัติ
  • ไม่ว่าการกระทำนั้นจะใช้อำนาจบังคับขู่เข็ญหรือเป็นการจัดการทั่วไป หากเป้าหมายคือบริการสาธารณะ กฎหมายมหาชนต้องเข้ามากำกับ
• เกณฑ์ของ Hauriou: เอกสิทธิ์ทางอำนาจมหาชน (Puissance Publique / Prérogatives)
  • โอรีอูมองว่าแนวคิดบริการสาธารณะของดูกีต์กว้างเกินไปและไร้แก่นสารที่แท้จริง
  • สำหรับโอรีอู แก่นแท้ของกฎหมายมหาชนคือ “การใช้อำนาจฝ่ายเดียว” (Unilateral Acts / Puissance Publique) ที่เหนือกว่าเอกชน เช่น อำนาจออกคำสั่งทางปกครอง อำนาจบังคับคดี หรืออำนาจเวนคืน หากฝ่ายปกครองทำสัญญาแบบเอกชนทั่วไปโดยไม่ใช้เอกสิทธิ์ทางอำนาจ ก็ไม่ควรใช้กฎหมายปกครอง

ตารางเปรียบเทียบเชิงมโนทัศน์

ชะตากรรมของสองทฤษฎีในศาลปกครองฝรั่งเศส (Conseil d’État)

ในทางปฏิบัติ ศาลปกครองสูงสุดแห่งฝรั่งเศส (Conseil d’État) ไม่ได้เลือกฝ่ายใดฝ่ายหนึ่ง 100% แต่ใช้การผสมผสานทั้งสองแนวคิดในการพัฒนากฎหมาย

1. ยุครุ่งเรืองของ Duguit (ต้นถึงกลางศตวรรษที่ 20)
   • ศาลนำแนวคิด Service Public มาเป็นเกณฑ์หลักในการขยายอำนาจศาลปกครอง (เช่น คดีสำคัญอย่าง Arrêt Terrier 1903, Arrêt Feutry 1908)
   • ทุกข้อพิพาทที่เกี่ยวกับบริการสาธารณะตกเป็นอำนาจของศาลปกครองทั้งหมด
2. การฟื้นคืนชีพของแนวคิด Hauriou (กลางศตวรรษที่ 20 เป็นต้นมา)
   • เมื่อรัฐเริ่มดำเนินกิจการกึ่งพาณิชย์ (Services publics industriels et commerciaux – SPIC) แนวคิดของดูกีต์เริ่มตอบคำถามไม่ได้ เพราะรัฐเริ่มทำตัวเหมือนพ่อค้า
   • ศาลจึงต้องหันกลับมาใช้เกณฑ์ Puissance Publique ของโอรีอู ร่วมด้วย โดยพิจารณาว่า แม้จะเป็นบริการสาธารณะ แต่ฝ่ายปกครองได้ใช้ “เงื่อนไขอันมีลักษณะพิเศษนอกเหนือสัญญาเอกชน” (Clauses exorbitantes du droit commun) หรือไม่

การปะทะกันของทั้งคู่จึงไม่ได้จบลงด้วยชัยชนะของฝ่ายใดฝ่ายหนึ่ง แต่กลายเป็นการเติมเต็มซึ่งกันและกัน: ดูกีต์มอบ “เป้าหมายอันชอบธรรม” (บริการสังคม) ให้แก่ฝ่ายปกครอง ขณะที่โอรีอูมอบ “เครื่องมือและโครงสร้างเชิงอำนาจ” (สถาบันและเอกสิทธิ์มหาชน) เพื่อให้ฝ่ายปกครองสามารถบรรลุเป้าหมายนั้นได้จริง