เจาะลึกกรณีศึกษา FTX และ Alameda Research: มีกลไกการนำเงินลูกค้าไปหมุนอย่างไร และทำไมถึงเกิดการล้มละลายอย่างรวดเร็ว

การล่มสลายของ FTX และ Alameda Research ในเดือนพฤศจิกายน 2022 ถือเป็นหนึ่งในคดีฉ้อโกงทางการเงินที่ใหญ่ที่สุดในประวัติศาสตร์ โดยมีมูลค่าความเสียหายต่อทรัพย์สินของลูกค้ามากกว่า 8,000 ล้านดอลลาร์สหรัฐ

หัวใจของวิกฤตินี้ไม่ใช่ความผิดพลาดทางเทคนิคของบล็อกเชน แต่เกิดจากการจงใจละเมิดหลักธรรมาภิบาลพื้นฐานผ่าน กลไกการนำเงินฝากของลูกค้าไปหมุนเวียน (Commingling & Re-hypothecation) ระหว่างสองบริษัทที่มี Sam Bankman-Fried (SBF) เป็นเจ้าของ

โครงสร้างความสัมพันธ์: ภาพหน้าฉาก vs ความเป็นจริงเบื้องหลัง

ในเอกสารทางการและข้อกำหนดการใช้งาน (Terms of Service) ของ FTX ระบุชัดเจนว่า สินทรัพย์ของลูกค้าเป็นของลูกค้า ไม่ใช่ทรัพย์สินของ FTX และจะไม่ถูกนำไปปล่อยกู้หรือนำไปลงทุนโดยไม่ได้รับอนุญาต

ในความเป็นจริง ทั้งสองบริษัทถูกบริหารจัดการแบบแทบจะไม่มีกำแพงกั้น (Chinese Wall)

• FTX
  ทำหน้าที่เป็นกระดานเทรด (Exchange) รับฝากเงินสดและคริปโตจากลูกค้ารายย่อยและสถาบัน
• Alameda Research
  บริษัทเทรดเพื่อบัญชีตนเอง (Proprietary Trading Firm) และผู้ดูแลสภาพคล่อง (Market Maker) ที่ทำการเก็งกำไรความเสี่ยงสูง

กลไกการนำเงินลูกค้าไปหมุนเวียน

กระบวนการถ่ายโอนและนำเงินลูกค้าไปใช้อย่างผิดกฎหมายดำเนินผ่าน 3 ช่องทางหลัก

1. บัญชีรับฝากเงิน Fiat ยุคแรก (The North Dimension Loophole)

ในช่วงแรกที่ FTX ยังไม่มีบัญชีธนาคารของตนเอง ลูกค้าที่ต้องการฝากเงินดอลลาร์สหรัฐจะถูกสั่งให้โอนเข้าบัญชีธนาคารของ Alameda (เช่น บัญชีชื่อ North Dimension) เงินเหล่านี้ไม่ได้ถูกโอนส่งต่อไปยัง FTX ทั้งหมด แต่ถูกบันทึกไว้ในระบบบัญชีภายใน และ Alameda นำเงินสดของลูกค้าเหล่านั้นไปใช้หมุนเวียนเทรดตั้งแต่ต้น

2. ประตูหลังในซอร์สโค้ด (allow_negative Flag)

โดยปกติแล้ว บนกระดานเทรดอนุพันธ์ หากพอร์ตของเทรดเดอร์ขาดทุนจนหลักประกันไม่พอ ระบบชำระบัญชีอัตโนมัติ (Liquidation Engine) จะบังคับปิดสถานะทันทีเพื่อป้องกันหนี้เสีย

อย่างไรก็ตาม วิศวกรของ FTX ได้รับคำสั่งให้แก้ไขโค้ดฐานข้อมูลและระบบจับคู่คำสั่ง เพื่อยกเว้นบัญชีของ Alameda เป็นกรณีพิเศษ:

• วงเงินสินเชื่อไม่จำกัด (Line of Credit)
  Alameda สามารถมีมูลค่าพอร์ตติดลบได้สูงสุดถึง 65,000 ล้านดอลลาร์สหรัฐ
• ปิดระบบ Liquidation
  Alameda จะไม่ถูกบังคับขายสินทรัพย์แม้จะขาดทุนมหาศาล
• ผลลัพธ์คือ Alameda สามารถ “กู้ยืม” เงินฝากและเหรียญคริปโตของลูกค้า FTX ออกไปใช้เทรด จ่ายหนี้ หรือซื้ออสังหาริมทรัพย์ได้อย่างอิสระผ่านระบบ API

3. การสร้างหลักประกันเสมือนด้วย “FTT Token”

เพื่อปกปิดการขาดทุนและการดึงเงินออกไป Alameda ใช้เหรียญ FTT (โทเคนประจำกระดานของ FTX) มาวางเป็นสินทรัพย์ค้ำประกัน:

• FTX เสกเหรียญ FTT ขึ้นมาเอง และควบคุมอุปทานส่วนใหญ่ไว้
• Alameda ถือเหรียญ FTT จำนวนมหาศาล และประเมินมูลค่าตามราคาตลาด (Mark-to-Market) ทั้งที่ในความเป็นจริง สภาพคล่องในตลาดต่ำมาก หากต้องเทขายจริง ราคาจะดิ่งลงทันที
• Alameda นำเหรียญ FTT ที่ไม่มีสภาพคล่องนี้ ไปใช้ค้ำประกันเพื่อกู้ยืมเงินจริงและคริปโตสภาพคล่องสูง (เช่น BTC, ETH, USDT) จากสถาบันภายนอก (เช่น Celsius, Voyager) รวมถึงจาก FTX เอง

เส้นทางสู่หายนะ: ทำไมจึงล้มละลายภายในเวลาไม่กี่วัน?

วิกฤติไม่ได้เริ่มในเดือนพฤศจิกายน แต่ถูกบ่มเพาะมาตั้งแต่กลางปี 2022

พ.ค. 2022: Terra-LUNA ล่มสลาย
   │
   ▼
สถาบันปล่อยกู้เรียกคืนหนี้จาก Alameda
   │
   ▼
SBF สั่งดึงเงินฝากลูกค้า FTX ไปช่วยอุ้ม Alameda
   │
   ▼
2 พ.ย. 2022: CoinDesk เผยแพร่งบดุล Alameda (พบ FTT เป็นสินทรัพย์หลัก)
   │
   ▼
6 พ.ย. 2022: Binance ประกาศเทขาย FTT ทั้งหมด
   │
   ▼
ราคา FTT ร่วงหนัก ➔ เกิด Bank Run บน FTX (ขอถอนเงิน $6,000 ล้าน)
   │
   ▼
8 พ.ย. 2022: FTX ระงับการถอนเงิน (ขาดสภาพคล่อง)
   │
   ▼
11 พ.ย. 2022: ยื่นล้มละลายตาม Chapter 11