ปฏิบัติการ Operation Homecoming: การเดินทางกลับบ้านของ 591 เชลยศึก เที่ยวบิน Hanoi Taxi และเบื้องหลังรอยยิ้ม Burst of Joy

ปฏิบัติการ Operation Homecoming (กุมภาพันธ์ – เมษายน ค.ศ. 1973) คือรหัสปฏิบัติการทางทหารและมนุษยธรรมครั้งประวัติศาสตร์ในการรับตัวเชลยศึกชาวอเมริกัน (POWs) จำนวน 591 นาย กลับคืนสู่อิสรภาพ ภายหลังการลงนามใน ข้อตกลงสันติภาพปารีส (Paris Peace Accords) เมื่อวันที่ 27 มกราคม ค.ศ. 1973 ซึ่งกำหนดให้ทุกฝ่ายปล่อยตัวเชลยศึกทั้งหมดภายใน 60 วัน ควบคู่ไปกับการถอนกำลังทหารอเมริกันชุดสุดท้ายออกจากแผ่นดินเวียดนาม

เครื่องบิน “Hanoi Taxi” และพิธีส่งมอบที่สนามบินซาลัม

ปฏิบัติการเริ่มต้นขึ้นอย่างเป็นทางการในวันที่ 12 กุมภาพันธ์ ค.ศ. 1973 โดยมีอากาศยานประวัติศาสตร์คือ Lockheed C-141 Starlifter (หมายเลขประจำเครื่อง 66-0177) ซึ่งได้รับฉายาในเวลาต่อมาว่า “Hanoi Taxi” ทำหน้าที่บินลงแตะรันเวย์สนามบินซาลัม (Gia Lam) ชานกรุงฮานอย พร้อมคณะผู้แทนทางทหารและเจ้าหน้าที่กาชาดสากล:

• พิธีส่งมอบอันเคร่งขรึม
  เชลยศึกถูกนำตัวลงจากรถบัสทีละกลุ่ม ทุกคนสวมใส่ชุดพลเรือนที่ทางการเวียดนามเหนือจัดหาให้ ท่ามกลางบรรยากาศที่เงียบสงบและตึงเครียด ตัวแทนของเวียดนามเหนือจะขานรายชื่อทีละคน เมื่อได้ยินชื่อตนเอง นายทหารอเมริกันจะเดินแถวออกไปทำความเคารพเจ้าหน้าที่ทหารสหรัฐฯ ก่อนก้าวขึ้นบันไดเครื่องบินทันที
• วินาทีล้อพ้นพื้นดิน (Wheels Up)
  ธรรมเนียมปฏิบัติของเที่ยวบินเหล่านี้คือ ทุกคนในห้องโดยสารจะนั่งเงียบกริบจนกระทั่งเครื่องบินไต่ระดับขึ้นสู่ท้องฟ้า และเสียงนักบินประกาศผ่านอินเตอร์คอมว่า “เราบินพ้นน่านฟ้าเวียดนามเหนือแล้ว” เสียงโห่ร้อง การโผเข้ากอด และหยาดน้ำตาแห่งความโล่งใจจึงระเบิดออกมาทั่วทั้งห้องโดยสาร

https://www.youtube.com/watch?v=F_fW7B3Xf3g

สถานีแรก: ฐานทัพอากาศคลาร์ก ประเทศฟิลิปปินส์

จุดหมายปลายทางแรกของเครื่องบินทุกลำคือ ฐานทัพอากาศคลาร์ก (Clark Air Base) ในประเทศฟิลิปปินส์ ซึ่งถูกจัดตั้งเป็นศูนย์คัดกรองทางการแพทย์และฟื้นฟูสภาพจิตใจเร่งด่วน:

ภาพจำระดับตำนาน: “Burst of Joy” และรางวัลพูลิตเซอร์

เมื่อเที่ยวบินลำเลียงเดินทางถึงแผ่นดินมาตุภูมิ ณ ฐานทัพอากาศทราวิส (Travis AFB) รัฐแคลิฟอร์เนีย ในวันที่ 17 มีนาคม ค.ศ. 1973 หนึ่งในภาพถ่ายประวัติศาสตร์ที่ทรงพลังที่สุดของศตวรรษที่ 20 ได้ถูกบันทึกขึ้น:

เบื้องหน้าความสุขที่สะกดสายตาชาวโลก
ภาพถ่ายโดย แซล เวเดอร์ (Sal Veder) ช่างภาพสำนักข่าว Associated Press (AP) จับจังหวะวินาทีที่ นาวาโท โรเบิร์ต แอล. สเติร์ม (Robert L. Stirm) ก้าวลงจากเครื่องบิน โดยมีลูกสาววัย 15 ปี วิ่งอ้าแขนด้วยรอยยิ้มกว้างเข้ามาโอบกอดบิดา พร้อมครอบครัวที่วิ่งตามมาด้วยความปีติ ภาพนี้มีชื่อว่า “Burst of Joy” ซึ่งได้รับรางวัลพูลิตเซอร์ (Pulitzer Prize) ประจำปี ค.ศ. 1974 และกลายเป็นสัญลักษณ์สากลแห่งการสิ้นสุดของฝันร้ายในสงครามเวียดนาม

รอยแผลที่มองไม่เห็นและความจริงอันเจ็บปวดหลังฉาก

แม้ฉากหน้าจะเต็มไปด้วยการเฉลิมฉลองและเสียงปรบมือต้อนรับ แต่ในความเป็นจริง การกลับคืนสู่สังคมของเชลยศึกสงครามเวียดนามต้องเผชิญกับคลื่นกระแทกทางจิตใจอย่างรุนแรง:

• บ้านเมืองและสังคมที่เปลี่ยนไปจนจำไม่ได้
  ทหารหลายนายถูกยิงตกและถูกคุมขังตั้งแต่ช่วงปี ค.ศ. 1965–1968 เมื่อเดินทางกลับมาถึงในปี ค.ศ. 1973 พวกเขาพบว่าประเทศชาติเปลี่ยนไปอย่างสิ้นเชิง ทั้งกระแสการต่อต้านสงครามที่รุนแรง การเติบโตของวัฒนธรรมฮิปปี้ และเทคโนโลยีสมัยใหม่ที่พวกเขาก้าวตามไม่ทัน
• โศกนาฏกรรมครอบครัวที่แตกสลาย
  เบื้องหลังภาพประวัติศาสตร์ “Burst of Joy” แฝงไว้ด้วยความเจ็บปวดอันแสนสาหัส เพราะก่อนที่นาวาโทสเติร์มจะก้าวลงจากเครื่องบินเพียงไม่กี่วัน เขาเพิ่งได้รับจดหมายจากภรรยาแจ้งขอยุติความสัมพันธ์และขอหย่าร้างหลังจากที่เขาหายสาบสูญไปนานกว่า 5 ปี ซึ่งเป็นชะตากรรมที่ครอบครัวเชลยศึกจำนวนไม่น้อยต้องเผชิญ
• คำถามค้างคาเรื่องทหารสูญหาย (POW / MIA Issue)
  แม้เชลยศึก 591 นายจะได้กลับบ้าน แต่ยังมีทหารอเมริกันอีกมากกว่า 1,300 นาย ที่ยังคงมีสถานะสูญหายในการรบ (Missing in Action: MIA) ประเด็นนี้กลายเป็นข้อถกเถียงทางการเมืองและบาดแผลทางใจของครอบครัวทหารผ่านศึกยาวนานหลายทศวรรษ เกี่ยวกับข้อสงสัยว่ายังมีเชลยศึกบางส่วนถูกกักขังไว้ในค่ายลับต่อไปหรือไม่

ปฏิบัติการ Operation Homecoming จึงไม่ได้เป็นเพียงแค่ภารกิจทางทหารที่นำพานักรบกลับสู่มาตุภูมิ แต่มันคือ “บทเรียนราคาแพงของมนุษยชาติ” ที่สะท้อนว่า รอยแผลเป็นจากสงครามไม่ได้สิ้นสุดลงเมื่อเครื่องบินแตะพื้นรันเวย์ แต่ยังคงทิ้งร่องรอยแห่งการเยียวยาทั้งทางกายและจิตใจที่ต้องใช้เวลายาวนานชั่วชีวิต